Zarys historii Szczecina

Początkiem w długim procesie powstawania Szczecina jako miasta było założenie na tym terenie słowiańskiego grodu i podgrodzia, które już od XI wieku miały miejski charakter. Rzemiosło i handel były dominującymi rodzajami zajęć ówczesnych mieszkańców. Mnich bamberski Herbort, autor żywotów biskupa bamberskiego Ottona, później świętego Ottona, który w trakcie dwóch wypraw misyjnych w latach 1124 i 1128 ochrzcił Pomorze Zachodnie, opisuje Szczecin jako "matkę miast pomorskich". Według źródeł historycznych i archeologicznych badań żyło w Szczecinie za czasów Ottona około 5000 do 6000 mieszkańców, co na ówczesne stosunki środkowoeuropejskie było bardzo dużą liczbą. Szczecin stanowił centrum słowiańskiego Księstwa Pomorskiego, którego ludność przed misjami Ottona stawiała zdecydowany opór próbom chrystianizacji. W roku 1005 Pomorzanie wygnali niemieckiego biskupa Reinberna, którego wcześniej Bolesław Chrobry osadził w Kołobrzegu i ogłosili swoją niezależność od już ochrzczonej Polski. Dopiero gdy polski władca Bolesław Krzywousty w 1121 roku, po długiej i krwawej wojnie zdobył Szczecin, droga do chrystianizacji Pomorza stanęła otworem. Dzięki poparciu Bolesława Krzywoustego, przed którym całe Pomorze drżało ze strachu, oraz licznym prezentom Otto zdołał pozyskać dla chrześcijańskiej wiary najpierw najbardziej wpływowych szczecinian Domasława i Wyszaka (w źródłach określani jako D i W). W ślad za nimi podążyli dalsi mieszkańcy Szczecina, gremialnie przyjmując chrzest. W tej sytuacji Otto przystąpił do niszczenia zewnętrznych oznak pogaństwa, wśród których szczególne znaczenie miała świątynia poświęcona Trzygłowowi, pełniąca funkcje skarbca, miejsca spotkań i przepowiedni. W połowie XII wieku zaczynają osiedlać się w Szczecinie Niemcy, początkowo kupcy i rzemieślnicy, a od początku XIII wieku także coraz więcej chłopów. Pomorscy książęta: Barnim I i Warcisław III, wzywali Niemców, Duńczyków i Słowian lub najzwyczajniej "ludzi wszelkich narodowości i zajęć" do osiedlania się na podległych im terenach, w przekonaniu, że doprowadzi to do rozbudowy kraju i umocnienia ich władzy. W praktyce przybywali niemal wyłącznie koloniści z Niemiec, gdyż tylko tam istniały odpowiednie możliwości demograficzne. Znaczenie gminy niemieckiej w Szczecinie szybko tak wzrosło, iż w roku 1237 Barnim I zdecydował się na rozszerzenie uprawnień sądowych Niemców szczecińskich, przekazując w ich ręce jurysdykcję nad ludnością całego Szczecina. Dokumentem z 3 kwietnia 1243 roku Barnim nadał Szczecinowi magdeburskie prawo miejskie. Handel i rzemiosło decydowały także w następnych stuleciach o charakterze miasta. W XIII - XV wieku Szczecin należał do Związku Hanzeatyckiego. Strategiczne usytuowanie Szczecina jako jednego z głównych ośrodków życia politycznego i gospodarczego Księstwa Pomorskiego spowodowało, iż przez wieki stanowił on obszar wpływów państw sąsiednich: Polski, Danii, Brandenburgii i Niemiec, później Szwecji i Prus. Do połowy XVII wieku mieszczaństwo szczecińskie dążyło do zachowania i rozszerzenia politycznej i ekonomicznej samodzielności miasta w ramach pomorskiego państwa Gryfitów, istniejącego od XII wieku do 1637 roku. W trakcie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) Księstwo Pomorskie wraz ze Szczecinem zostało zajęte przez wojska cesarskie i szwedzkie. Na mocy pokoju westfalskiego z 1648 r., wcześniej już opanowany przez Szwedów Szczecin wraz z Pomorzem Przednim (1630 r.) znalazł się pod panowaniem Królestwa Szwecji. Drugą część Księstwa Pomorskiego otrzymała Brandenburgia. Położony na granicy między Szwecją a Brandenburgią Szczecin narażony był na akcje zbrojne Brandenburczyków, dążących do opanowania miasta. W celach obronnych Szwedzi przekształcili Szczecin w potężną twierdzę. Jednakże rozwój miasta został zaniedbany a liczne wojny w XVII wieku dokonały w nim ogromnych spustoszeń. W czasie Wielkiej Wojny Północnej (1700-1721) Szczecin znalazł się pod panowaniem Prus (1713) i pozostał do 1945 roku stolicą pruskiej prowincji Pomorze. W drugiej połowie XIX wieku, po zburzeniu fortyfikacji, Szczecin został rozbudowany i zmodernizowany. Stworzono wówczas nową koncepcję urbanistyczną jego zabudowy, wprowadzając m.in. gwiaździsty układ ulic. W okresie tym nastąpił też wzmożony rozwój ekonomiczny i demograficzny miasta. O ile w 1700 r. Szczecin liczył 10 400 mieszkańców, w 1800 - 18 430, to już w 1850 - 44 104, w 1900 - 210 172, a w 1939 r. - 382 984. W XIX i początkach XX w. powstały znane, charakterystyczne dla Szczecina budowle. Jeszcze pod koniec pierwszej połowy XIX w. wzniesiono klasycystyczny Teatr Miejski (obecnie już nie istniejący). W późniejszym okresie zbudowano m.in. nowy ratusz i gmachy przy obecnych Wałach Chrobrego. Budowle te uzupełniły wcześniejsze ważne pomniki kultury architektonicznej Szczecina, takie jak stary ratusz, Zamek Książąt Pomorskich, kościół p.w. św. Jakuba oraz inne obiekty sakralne i świeckie. W czasie II wojny światowej większa część zabudowy Szczecina została zniszczona w wyniku nalotów alianckich. Celem ataków alianckich bombowców było przede wszystkim centrum oraz dzielnice przemysłowe, port, zakłady benzyny syntetycznej w Policach. Również dzielnice mieszkalne oraz budynki administracyjne zostały w znacznej mierze zniszczone. W wyniku nalotów zginęło około 10 tysięcy ludzi. 18 lutego 1945 r. władze terenowe Pomorza Zachodniego otrzymały zarządzenie o wysiedleniu ludności niemieckiej z całego Szczecina. Proces ten trwał do połowy marca. 25 kwietnia miasto opuściły ostatnie wojska niemieckie i władze administracyjne prowincji. Dzień później miasto zajęła Armia Czerwona. Historia Szczecina tuż po II wojnie światowej odzwierciedla w skali regionalnej całą skomplikowaną sytuację polityczną tej części Europy. W mieście, którego przynależność państwowa została rozstrzygnięta przez aliantów podczas Konferencji w Poczdamie i ostatecznie potwierdzona 21 września 1945 roku, istniały przez dwa i pół miesiąca po zakończeniu wojny trzy ośrodki władzy: radziecki komendant miasta, Tymczasowy (polski) Zarząd Miasta z inżynierem Piotrem Zarembą na czele oraz - początkowo tylko w dzielnicy Niebuszewo, później na terenie całego miasta - niemiecki zarząd administracyjny kierowany przez komunistę Ericha Wiesnera. Władze polskie, które w mieście znajdowały się już od 28 kwietnia, musiały Szczecin dwa razy opuścić (w maju i w czerwcu). Gdy Armia Czerwona wkroczyła do Szczecina, w mieście nie było prawie żadnej ludności. W obecnej, niejasnej, sytuacji, zaczął się szybki powrót niemieckich szczecinian. 5 lipca, gdy marszałek Żukow przekazał miasto polskim władzom administracyjnym, znajdowało się w Szczecinie 84 tysiące Niemców i około 1,6 tysiąca Polaków. W wyniku ustaleń Konferencji w Poczdamie w lutym 1946 roku rozpoczęło się wysiedlanie Niemców ze Szczecina. Do końca 1947 roku wysiedlono około 57,6 tysiąca Niemców do strefy radzieckiej i brytyjskiej, w mieście pozostało ich zaledwie około 4 tysiące. Granice między zorganizowaną akcją wysiedleńczą a brutalnym wypędzeniem były często jednakże płynne i zależały w dużym stopniu od woli regionalnych władz. W miejsca wysiedlonych i wypędzonych Niemców osiedlano teraz w Szczecinie Polaków, którzy w podobny sposób utracili swoją ojczyznę. Byli to przede wszystkim Polacy pochodzący ze wschodnich terenów Polski, które przyznane zostały na konferencji w Jałcie Związkowi Radzieckiemu. Ich wysiedlanie przekształcało się również w wielu miejscowościach w brutalne wypędzenie. Nowi mieszkańcy Szczecina przybywali głównie z Wilna i Lwowa, ale również z centralnych terenów Polski. W 1950 roku mieszkało w Szczecinie 180 tysięcy osób, w 1960 - 273 tysiące, w 1970 - 337 tysięcy, w 1980 - 388 tysięcy, 1990 - 414 tysięcy, w 1996 roku Szczecin liczył 418 tysięcy mieszkańców. Status portu szczecińskiego długo pozostawał niejasny. Początkowo znajdował się pod kontrolą wojsk radzieckich. Polskim władzom przekazany został w dwóch fazach: część we wrześniu 1947 roku, reszta, tzw. strefa tranzytowa, dopiero w styczniu 1955 roku. W latach 50. rozpoczyna się odbudowa Szczecina połączona z architektonicznym rozwojem miasta. Pomimo licznych zniszczeń udało się odzyskać imponujące dziedzictwo kulturalne. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych zabudowano zniszczone rejony centrum miasta: al. Jedności Narodowej, al. Wyzwolenia wraz z sąsiadującymi ulicami, Stare Miasto. Kolejne dziesięciolecia przyniosły rozwój osiedli na obrzeżach Szczecina (Pomorzany, Niecka Niebuszewska, osiedla: Przyjaźni, Kaliny, Klonowica-Zawadzkiego, osiedla na Prawobrzeżu: Słoneczne, Majowe, Bukowe). W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych w pejzaż miasta wkomponowano Trasę Zamkową, będącą nowym połączeniem komunikacyjnym centrum Szczecina z resztą kraju. Po 1989 r. pojawiły się w mieście nowe budowle o różnorodnych funkcjach, m.in. banki (przy ul. Bogurodzicy i Bohaterów Getta Warszawskiego) czy zespół "Pazim" z hotelem "Radisson SAS". W latach 1970 i 1980 Szczecin był miejscem robotniczych protestów, które w latach 1989-1990 zaowocowały zmianą ustroju politycznego w Polsce, a także miały wpływ na przemiany polityczne w innych krajach Europy Środkowej. Dziś Szczecin ze swym znacznym potencjałem gospodarczym, naukowym i kulturalnym (stocznie, port, przedsiębiorstwa armatorskie - PŻM, PPDiUR "Gryf", pięć państwowych wyższych uczelni i kilkanaście społecznych lub prywatnych, dwa teatry dramatyczne, filharmonia, opera i operetka, kilkanaście pism, nowoczesny ośrodek radiowy i telewizyjny, szereg wydawnictw) jest miastem otwartym na europejską współpracę. Szczególne miejsce zajmuje tutaj aktywna i konstruktywna współpraca z niemieckim sąsiadem.

Szczecin ma wielonarodową i wielokulturową przeszłość. Historia miasta rozpoczęła się na przełomie VII i VIII stulecia, kiedy to na dzisiejszym wzgórzu zamkowym istniała już osada sło-wiańska oraz gród obronny. W końcu X wieku Szczecin stał się posiadłością lenną księcia pol-skiego Mieszka I, ale już w 1005 roku Pomorzanie odzyskali pełną niezależność. Po raz drugi w orbicie wpływów polskich Szczecin znalazł się w czasach Bolesława Krzywoustego. W tym okresie biskup Otto z Bambergu prowadził na Pomorzu misje chrystianizacyjne (1124/1125 i 1128). Ten kolejny okres zwierzchnictwa lennego Polski nad Pomorzem Zachodnim i Szczecinem trwał przez 60 lat (1121- 1181 ). W latach 1184-1227 Szczecin wraz z Pomorzem znalazł się pod panowaniem duńskim. Około potowy XII wieku w Szczecinie zaczęli pojawiać się pierwsi Niemcy, którzy osiedlali się w okolicach dzisiejszego Ratusza Staromiejskiego. W 1187 roku bogaty kupiec Beringer z Bambergu ufundował dla nich kościół św. Jakuba. Od tego momentu datuje się żywiołowy napływ do miasta ludności niemieckiej oraz wzrost jej znaczenia. Rozrastająca się szybko gmina niemiecka już w 1237 roku wchłonęła stare miasto słowiańskie. Prawa miejskie Szczecin uzyskał w 1243 roku, a gród szczeciński został stałą siedzibą książęcą. Od tego momentu miasto zaczęło odgrywać dominującą rolę polityczną na Pomorzu. W 1278 roku Szczecin został członkiem Hanzy. W dziejach Pomorza wielką rolę odegrała dynastia Gryfitöw. Stworzyła ona autonomiczne państwo pomorskie, a przedstawiciele tej dynastii ponad 500 lat (1121-1637) sprawowali rządy na Pomorzu. Księstwo Pomorskie było państwem buforowym między Polską, Brandenburgią i Zakonem Krzyżackim oraz stanowiło jednocześnie lenno Rzeszy Niemieckiej. Polityka wład-ców Pomorza wobec państw średnich przez znaczny okres dziejów sprowadzała się w dużym stopniu do utrzymania jak najdalej idącej i jak najdłuższej trwającej autonomii. W pierwszej połowie XVII wieku nastąpił schyłek okresu prosperity miasta, a wkrótce potem nastąpiło wyraˇne załamanie gospodarcze całego księstwa, pogłębione skutkami religijnej wojny trzydziestoletniej (1618-1648). W 1637 roku zmarł bezpotomnie książę Bogusław XIV, ostatni z dynastii Gryfitöw na tronie szczecińskim. Zgodnie z traktatem westfalskim zawartym w Osnabrück (1648) samodzielne dotąd Księstwo Pomorskie podzielono między Szwecję i Brandenburgię. Szczecin wraz ze znaczną częścią Pomorza znalazł się w rękach szwedzkich. W okresie 90 lat szwedzkiego panowania na Pomorzu i w Szczecinie zaznaczył się wyraˇny upadek miasta, portu i handlu. Po wielkiej wojnie północnej zakończonej traktatem sztokholmskim w 1720 roku Szczecin zo-stał włączony do Prus i uzyskał status stolicy Prowincji Pomorskiej. Władze pruskie uczyniły Szczecin silnym ośrodkiem militarnym, czego wyrazem stały się potężne fortyfikacje obron-ne, znacznie przewyższające swoją powierzchnią obszar miasta. W czasie wojen napoleoń-skich miasto przez kilka lat (1806-1813) było ważną twierdzą francuską. Pobyt Francuzów spowodował znaczny spadek liczby ludności oraz doprowadził miasto do upadku gospodar-czego. Po powrocie miasta do Prus najpierw zaczął odżywać przemysł stoczniowy, a miasto stawało się stopniowo ważnym ośrodkiem tego przemysłu w państwie pruskim. Władze pruskie rozbudowały militarną funkcję twierdzy szczecińskiej, co przez bardzo długie lata niekorzystnie odbijało się na urbanistycznym rozwoju miasta. Stały dopływ ludności wiejskiej do miasta oraz rozwój przemysłowo-handlowy powodował, że możliwości rozwoju przestrzennego Szczeci-na w obrębie fortyfikacji szybko zostały wyczerpane. Wieloletnie starania władz miasta o likwi-dację umocnień zostały uwieńczone powodzeniem w 1873 roku, kiedy to rozpoczęto burzenie fortów i murów miejskich. Od tego momentu datuje się bardzo dynamiczna rozbudowa mia-sta. Rozwój przestrzenny Szczecina stanowił w tym czasie klasyczny wzór urbanistyki geo-metrycznej, dla której przyjmowano jako podstawę gwiaˇdziste place z trójkątnymi parcelami budowlanymi, na których wznoszono neoklasycystyczne i secesyjne kamienice oraz funkcjo-nalne budynki użyteczności publicznej. Kolejny, ważny etap w rozwoju przestrzennym miasta rozpoczął się na przełomie XIX i XX wieku, kiedy to następowało włączanie do Szczecina zurbanizowanych już, samodzielnych dotąd podmiejskich osiedli i miasteczek. Rozwój ten wiązał się ze znaczącą rozbudową infrastruktury komunalnej. W dniu 26 kwietnia 1945 roku Szczecin został zdobyty przez 65 armię sowiecką, a polska administracja przejęła miasto 5 lipca 1945 roku. Na konferencji w Poczdamie Wielka Trójka postanowiła o przyznaniu Szczecina Polsce. Podczas II wojny światowej zabudowa miasta została zniszczona w 60-70%, port wraz z przyległościami w 70-80%, a obiekty przemysło-we uległy zniszczeniu niemal w 90%. Najbardziej ucierpiały tereny nad Odrą oraz zabudowa w centrum miasta, w tym dawna Starówka. Skala zniszczeń wojennych sprawiła, ze Szczecin znalazł się wśród 20 najbardziej zrujnowanych miast ówczesnych Niemiec.